Ամարասի վանքը

Ամարասի վանքը

Ամարասի վանքը գտնվում է պատմական Արցախի Մյուս Հաբանդ գավառում, ներկայիս Մարտունի շրջկենտրոնից 10 կմ հարավ, Խազաղի և Լուսավորչի սարերի միջև ընկած գոգավորությունում, պատմական Ամարաս գյուղաքաղաքի մոտ։

Վանքը IV դարում հիմնել է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչը։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտել է նրա թոռը՝ Արցախ աշխարհի առաջին եպիսկոպոս Գրիգորիսը։ Նույն IV դարում պարսիկներն ավերել են այն, սակայն V դարի վերջին Վաչագան Գ Բարեպաշտ թագավորը վերականգնել է այն և Ամարասում թաղված Գրիգորիսի գերեզմանի վրա կառուցել է մատուռ:

Վանքն եղել է գավառի եպիսկոպոսանիստ կենտրոնը, ուր իրականացվել է մեծ ծավալի մշակութային, կրթական և տնտեսական գործունեություն։ V դարում Մեսրոպ Մաշտոցն այստեղ է բացել Արցախի առաջին հայկական դպրոցը։

Վանքը IV դարում հիմնել է Սք. Գրիգոր Լուսավորիչր

Ամարասի վանքը շատ է տուժել վայրագ ցեղերի ասպատակություններից։ 640 թվին, արշավելով Արցախ, արաբները թալանում և ավերում են վանքը, սակայն Դիզակի իշխան Եսային IX դարում վերականգնում է այն։

Վանքն ունեցել է հուսալի պարիսպ և վտանգների դեպքում որպես բերդամրոց պատսպարել ժողովրդին և դիմադրել թշնամուն։

Վանքին մեծ ավերվածություններ են պատճառել թուրք-սելջուկներն ու թաթար-մոնղոլները՝ հատկապես մոնղոլական Աբաշա խանը և Լենկթեմուրի հրոսակները։

1293 թվականին թաթար Բաթու խանն այստեղից իր հետ տանում է Սուրբ Գրիգորիսի գավազանն ու ոսկեձույլ մի խաչ, որի 36 ակներից յուրաքանչյուրը պատկերում էր հայկական այբուբենի մի տառը։ Հետագայում Արցախի վարպետները պատրաստում են հայկական տառերով 36 նոր ակներ և տեղադրում Ամարասի շրջակայքի 36 քերծերի ճակատներին։

1387 թվին Ամարաս են ներխուժում Լենկթեմուրի զինվորները։ Վայրագ զորավարը հրամայում է իր զինվորներին շարք կանգնել Ամարասից մինչև Արաքսի ափը և, քանդելով վանքը, քարերը ձեռքից-ձեռք տեղափոխելով լցնում են Արաքս գետը։ Սակայն Լենկթեմուրի հեռանալուց հետո քրիստոնյա հայերը նույն ձևով վերադարձնում են քարերը և վերականգնում վանքը։ Հինավուրց հոգևոր կենտրոնում նորից է հնչում հայերեն խոսքն ու հոգևոր պատարագը։

V դարում Մեսրոպ Մաշտոցն այստեղ է բացել Արցախի առաջին հայկական դպրոցը։

Չնայած այս դառը ճակատագրին Ամարասի վանքը չկորցրեց իր եպիսկոպոսական աթոռը և անգամ ծանր պայմաններում մնում էր աշխույժ կյանքով ապրող հոգևոր միաբանության կենտրոն։ Այստեղ անընդմեջ գործել է դպրոցը, ստեղծվել են բազմաթիվ ձեռագրեր, որոնք հասել են մեր օրերը։ Վանքը զգալի բարգավաճում է ապրում XVI դարում։

1664 թվին վանքի ծախսերով Հերկեր գյուղի մոտ կառուցվում է առաջնորդության ամառանոց- եկեղեցին, որը կրում է Սբ. Գրիգորիսի անունը։

XVII դարում թուրքերի և պարսիկների արշավանքները նոր վնասներ են հասցնում Ամարասին։ Սակայն Վարանդայի իշխան Շահնազարը վերականգնում է Ամարասը և կառուցում է բերդապարիսպը:

Արցախը Ռուսաստանին միացվելուց հետո Ամարասի վանքը նախ վերածվում է զորանոցի, ապա արքունի մաքսատան:1849 թվին այն վերադարձվում է Հայոց Եկեղեցուն:

19-րդ դարում Շուշիի հայերի միջոցներով, շուշեցի քարագործ վարպետները կառուցում են ներկայիս Սբ. Գրիգորիս եկեղեցին, որի խորանի տակ պահպանվում է Սուրբ Գրիգորիսի դամբարանը:

Ամարասի սբ. Գրիգորիս, IV դար

Շուրջ 14 դար Ամարասի վանքում հնչել է հայերեն աղոթքը: Այն լռել է միայն 1928-88թթ., երբ Արցախը եղել է ազերիների լծի տակ:

1988թ. սկսած ազատագրական շարժումները նոր շունչ հաղորդեցին հինավուրց վանքին և 1990թ. սեպտեմբերի 7-ից սկսեցին ղողանջել նրա զանգերը:

Չնայած 1992 թվին, պատերազմի ժամանակ, վանքը գրավեցին ազերիները, սակայն կարճ ժամանակ անց Արցախյան բանակը վերջնականապես ազատագրեց այն:

Ամարասը Հայաստանի մեծագույն սրբություններից մեկն է:

Քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն ընդունելու 1700-ամյակին նվիրված Արցախի թեմի հոգևոր արարողություններին վանքը ներկայացավ իր վեհաշուք տեսքով:

Այսօր վանքում շարունակվում են վերանորոգման աշխատանքները: